Mae Canolfan Ymchwil Delweddu’r Ymennydd Prifysgol Caerdydd (CUBRIC) wedi ennill gwobr adeiladau gwyddoniaeth bwysig gan guro cystadleuaeth gan gyfleusterau a gyrhaeddodd y rhestr fer yn UDA, Lloegr, yr Alban ac Iwerddon.

Enillodd CUBRIC wobr yng Nghategori Adeilad Ymchwil Gwyddor Bywyd yng Ngwobrau S-Lab 2017, sy’n cydnabod rhagoriaeth mewn adeiladau, offer, cyfleusterau a rheolaeth gwyddoniaeth.

Roedd cyfleusterau eraill a gyrhaeddodd y rhestr fer yn y categori yn cynnwys Canolfan Sainsbury Wellcome UCL a phencadlys newydd Sefydliad Allen yn Seattle.

Dyma’r drydedd wobr fawr i CUBRIC mewn cwpl o wythnosau ar ôl iddi ennill Prosiect y Flwyddyn a’r teitl Dylunio drwy Arloesi yng Ngwobrau RICS 2017, Cymru ym mis Ebrill.

Yn ogystal, daeth CUBRIC yn ail yn y categori Adeiladau sy’n Ysbrydoli yng Ngwobrau Prifysgol y Guardian 2017.

Wedi’i chyflwyno gan CAPITA, IBI Group, a BAM Construction Ltd, ar ran Prifysgol Caerdydd, mae’r ganolfan yn arweinydd byd-eang ym maes ymchwil mewn meysydd fel seicoleg, seiciatreg a niwrowyddoniaeth.

“Lle arbennig”

Dywedodd Dirprwy Is-Ganghellor Prifysgol Caerdydd, yr Athro Karen Holford:

“Mae’n anrhydedd fawr i Ganolfan Delweddu Ymchwil yr Ymennydd Prifysgol Caerdydd ennill gwobr arwyddocaol fel hon…”

“Mae CUBRIC yn wir yn lle arbennig. Mae’n gartref i ymchwilwyr blaenllaw yn y byd a chyfuniad o gyfleusterau na cheir yn unman arall yn Ewrop.” Yr Athro Karen Holford Athro

“Mae ei waith o arwyddocâd byd-eang wrth i ymchwilwyr geisio dealltwriaeth well o achosion cyflyrau niwrolegol a seiciatrig fel dementia a sglerosis ymledol, a gobeithio y bydd hyn yn arwain at ddatblygu triniaethau gwell.”

Mae CUBRIC yn gartref i gyfleusterau sganio MRI pwerus, offer ysgogi’r ymennydd, labordai cysgu, swyddfeydd modern a mannau torri allan.

Agorwyd y cyfleuster gwerth £44 miliwn yn swyddogol gan Ei Mawrhydi y Frenhines yn 2016.

Mae Athro Niwrolawdriniaeth Swyddogaethol Uned BRAIN, yr Athro William Gray, wedi llwyddo i gyflawni’r driniaeth epilepsi gyntaf â chymorth robot yng Nghymru.

Mae Prifysgol Caerdydd yn dathlu’r weithdrefn stereoelectroenceffalograffeg (SEEG) nodedig, a gynhaliwyd yn Ysbyty Prifysgol Cymru ac mae’n gyntaf o’i bath i gael ei chynnal gyda chymorth robotig yng Nghymru.

Cynorthwyodd y robot ‘niwromat’, a enwyd gan y crewyr Renishaw, cwmni peirianneg a thechnoleg wyddonol blaenllaw yn y byd, yr Athro Gray yn ystod y llawdriniaeth tra roedd yn defnyddio electrodau mewngyhyrol i fesur signalau trydanol yn yr ymennydd.

Cafodd y claf Denise Casey, o Gastell-nedd Port Talbot, ddiagnosis o epilepsi ysgwydd pan oedd hi’n 31 oed, gan ddioddef hyd at chwe ffit bob dydd am yr 20 mlynedd diwethaf.

Gyda’r fraich robotig, cymerodd 55 munud i’r Athro Gray nodi a gweithredu’n gywir ar y parth epileptogenig mewn gweithdrefn a fyddai fel arfer yn cymryd pedair awr. Perfformiwyd llawdriniaeth ddilynol wythnos yn ddiweddarach yn y gobaith o leddfu symptomau epileptig Denise.

“Mae Robot Renishaw yn gam sylweddol ymlaen ar gyfer llawdriniaeth epilepsi yng Nghymru,” meddai’r Athro Gray.

“Bydd yn ein galluogi i ymchwilio a thrin hyd yn oed yr achosion mwyaf cymhleth er mwyn sicrhau rhyddid rhag trawiadau i’n cleifion. Mewn cydweithrediad ag Uned BRAIN, bydd hefyd yn ein galluogi i gynnal ymchwil flaenllaw ar gyfer mesur signalau’r ymennydd a chyflwyno therapïau’n uniongyrchol i’r ymennydd, ar draws llawer o glefydau niwrolegol.”

Roedd y weithdrefn nodedig hon yn cyd-daro â BioWales, cynhadledd flynyddol Caerdydd sy’n dathlu safle Cymru fel arloeswr byd-eang yn y sector gwyddor bywyd. Dywedodd Andrea Richards, Rheolwr y Gyfarwyddiaeth ar gyfer Niwrowyddorau ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a’r Fro:

“Rydym yn falch bod y cydweithrediad hwn wedi galluogi nifer o welliannau i ofal cleifion.

“Bydd cleifion niwrolawfeddygol nawr yn treulio llai o amser yn y theatr lawdriniaeth, bydd ganddynt lai o risg o haint ac byddant yn elwa o ganlyniadau llawfeddygol gwell.”

Ychwanegodd Dr Abed Hammoud, Prif Swyddog Gweithredol Renishaw Mayfield SA yn y Swistir:

“Rydym wrth ein bodd yn clywed bod ein harbenigedd mewn technoleg a pheirianneg wedi cyfrannu at ganlyniad cadarnhaol yn Ysbyty Prifysgol Cymru, ac edrychwn ymlaen at gydweithio’n agos â’r adran niwrowyddoniaeth i sicrhau’r canlyniadau gorau posibl i gleifion yng Nghymru.”

Nid yw Denise wedi dioddef unrhyw ffitiau ers ei llawdriniaethau ym mis Mawrth, a hyd yn oed ymddangosodd ochr yn ochr â’r Athro Gray ar deledu BBC Cymru i drafod ei phrofiad. Gwyliwch y cyfweliad yma: http://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-39513139

Mae Dr Emma Yhnell wedi’i chynnwys mewn rhestr o fenywod o Gymru sydd ar flaen y gad o ran arloesi gwyddonol.

Llwyddodd Emma i ennill ei PhD mewn ymchwil i glefyd Huntington ym mis Rhagfyr 2015.

Ers hynny mae hi wedi derbyn cyllid ymchwil cystadleuol ac ar hyn o bryd mae hi’n gweithio ar gymrodoriaeth Ymchwil Iechyd a Gofal Cymru i gyfieithu canfyddiadau cyn-glinigol ei PhD i gleifion sy’n cael eu heffeithio gan glefyd Huntington.

Mae hi hefyd yn llysgennad STEM ac yn aelod o Speakezee – cronfa ddata chwiliadwy o siaradwyr academaidd arbenigol.

Dywedodd hi:

“Rwy’n caru’r her o ateb cwestiynau nad oes neb yn gwybod yr atebion iddynt.

“Does dim teimlad gwell na chael canlyniadau arbrawf rydych chi wedi bod yn gweithio arno ers dwy flynedd o’r diwedd.

“Rwyf hefyd wrth fy modd yn siarad â chleifion a theimlo y gallaf wneud gwahaniaeth gwirioneddol i fywydau pobl. Rwy’n cael fy nhalu i wneud rhywbeth rwy’n ei garu ac rwy’n gwerthfawrogi hynny’n fawr.

“Nod fy ymchwil yw dod o hyd i therapïau ac ymyriadau newydd i helpu pobl sy’n byw gyda chlefydau’r ymennydd fel clefyd Huntington.

“Cyflwr etifeddol ar yr ymennydd sy’n effeithio ar symudiad a meddwl, gall clefyd Huntington adael pobl yn teimlo’n ynysig, yn unig ac angen gofal ychwanegol.

“Un o’r therapïau rwy’n ymchwilio iddo yw defnyddio gemau cyfrifiadurol i wella sgiliau meddwl mewn cleifion sy’n cael eu heffeithio gan glefyd Huntington.

“Er bod gemau ymennydd wedi cael eu defnyddio yn y gorffennol mewn clefydau ymennydd eraill fel clefyd Parkinson a chlefyd Alzheimer, dyma fydd y tro cyntaf i astudiaethau mewn pobl â chlefyd Huntington gael eu gwneud.

“Yn seiliedig ar waith cyn-glinigol ac ymchwil i glefydau eraill yr ymennydd, rydym yn credu bod gan hyfforddiant ymennydd gemau cyfrifiadurol y potensial i fod o fudd i glefyd Huntington, ond mae’n rhaid i ni brofi hyn i fod yn sicr.”

Mae Dr Emma Yhnell wedi derbyn Cymrodoriaeth Ymchwil Iechyd a Gofal Cymru tair blynedd i ymchwilio i ymyrraeth therapiwtig bosibl ar gyfer pobl â chlefyd Huntington.

Cyflwr etifeddol ar yr ymennydd sy’n effeithio ar symudiad a meddwl, gall clefyd Huntington adael pobl yn teimlo’n ynysig, yn unig ac angen gofal ychwanegol. Mae Dr Yhnell, sydd wedi’i leoli yn Sefydliad Ymchwil Niwrowyddoniaeth ac Iechyd Meddwl y Brifysgol, yn anelu at sefydlu a ellir teilwra gemau cyfrifiadurol ar gyfer unigolion â HD, a thrwy hynny wella eu sgiliau meddwl.

Er bod gemau ymennydd wedi cael eu defnyddio yn y gorffennol mewn clefydau ymennydd eraill fel clefyd Parkinson a chlefyd Alzheimer, dyma fydd y tro cyntaf i astudiaethau mewn pobl â chlefyd Huntington gael eu gwneud. Dywedodd Dr Yhnell:

“Nid yw defnyddio hyfforddiant ymennydd gemau cyfrifiadurol ar gyfer pobl â chlefyd Huntington wedi’i wneud o’r blaen. Yn seiliedig ar waith cyn-glinigol ac ymchwil i glefydau ymennydd eraill, rydym yn credu bod gan hyfforddiant ymennydd gemau cyfrifiadurol y potensial i fod o fudd i glefyd Huntington, ond mae’n rhaid i ni brofi hyn i fod yn sicr.”

Bydd cyfranogwyr yn yr astudiaeth yn defnyddio meddalwedd hyfforddi gwybyddol o’r enw HAPPYneuron. Ar ddechrau’r astudiaeth, gofynnir i gyfranogwyr gwblhau cyfres o dasgau sy’n profi eu cof a’u sylw i benderfynu ar unrhyw namau gwybyddol penodol. Yn dilyn yr asesiad cychwynnol hwn, bydd rhaglen o dasgau cyfrifiadurol yn cael ei chynllunio a’i phersonoli ar gyfer pob cyfranogwr, gyda’r nod o wella eu namau gwybyddol penodol.

Am 12 wythnos, bydd cyfranogwyr yn cwblhau eu rhaglen gemau cyfrifiadurol HAPPYneuron bersonol yn eu cartrefi eu hunain, gyda chefnogaeth ymweliadau cartref ac atgoffa drwy e-bost/ffôn. Ar ôl eu cwblhau, defnyddir profion sgiliau echddygol a gwybyddol i benderfynu ar unrhyw fudd o’r ymyrraeth hyfforddiant gwybyddol.

“Mae gallu cwblhau’r gemau cyfrifiadurol hyfforddi’r ymennydd gartref yn bwysig iawn gan y gall cael ymweliadau ymchwil lluosog fod yn anghyfleus ac yn flinedig i gyfranogwyr ymchwil,” meddai Dr Yhnell. “Mae cwblhau’r hyfforddiant ymennydd gartref yn golygu mai dim ond nifer fach o ymweliadau ymchwil sydd eu hangen.”

Gyda’r gobaith o ddod â’r gemau cyfrifiadurol hyfforddi’r ymennydd nid yn unig i fore Agored HD blynyddol yng Nghanolfan HD Caerdydd ond hefyd i ‘Gemau’r Ymennydd’ blynyddol Prifysgol Caerdydd yn Amgueddfa Caerdydd, mae Dr Yhnell eisiau cyflwyno’r ymchwil hon i’r gymuned HD a’r cyhoedd yn gyffredinol. Mae hi hefyd yn anelu at ymweld ag ysgolion a cholegau lleol yn ei rôl fel llysgennad Gwyddoniaeth, Technoleg, Peirianneg a Mathemateg (STEM).

“Mae ymgysylltu a chyfranogiad y cyhoedd mewn ymchwil wyddonol yn gwbl hanfodol,” meddai Dr Yhnell.

“Mae cynyddu ymwybyddiaeth a dealltwriaeth o glefyd Huntington yn rhywbeth rwy’n arbennig o angerddol amdano gan fod hwn yn glefyd cymharol brin ond dinistriol.”