Mae meddyg niwrowyddorau sydd wedi’i leoli yn yr Uned Atgyweirio’r Ymennydd a Niwrotherapiwteg Mewngreuanol (BRAIN) wedi ennill Cystadleuaeth Niwroanatomeg Ôl-raddedig Cymdeithas Anatomegol Genedlaethol 2017.

Dyfarnwyd y wobr gyntaf i Ronak Ved, Meddyg Niwrowyddorau yng Nghyfarwyddiaeth Niwrowyddorau Caerdydd a’r Fro yn Ysbyty Prifysgol Cymru, ar ôl cystadlu yn y digwyddiad ledled y DU a gynhaliwyd yn Ysbyty Prifysgol Southampton.

Yn y gystadleuaeth, gwelwyd meddygon yn cynrychioli adrannau niwrowyddoniaeth o bob cwr o’r wlad yn cystadlu ar draws tri arholiad. Cymerodd y cyfranogwyr asesiad niwroddelweddu, her yn cynnwys sbesimenau ymennydd wedi’u dyrannu ac arholiad ysgrifenedig clinigol.

Prif wobr

Fel yr unig gystadleuydd a oedd yn cynrychioli Ysbyty yng Nghymru, gwnaeth Ronak y rhanbarth yn falch a hawliodd y wobr uchaf ar ôl sicrhau’r sgôr uchaf ym mhob cydran o’r gystadleuaeth.

“Mae’n fraint wirioneddol cael fy nghydnabod am yr anrhydedd genedlaethol hon,” meddai Ronak, y mae ei rôl yn cael ei hariannu gan Fwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a’r Fro.

“Yn fy swydd i, mae’n hanfodol integreiddio gwybodaeth niwrowyddoniaeth â gofal clinigol effeithiol er mwyn darparu triniaeth o ansawdd uchel a meithrin hyder yn ein cleifion.

“Rhoddodd y gystadleuaeth hon yr holl sgiliau hyn ar brawf, ac rwyf wrth fy modd yn helpu i roi sylw i Uned BRAIN fel canolfan ragoriaeth mewn niwrolawdriniaeth a datblygiad niwrotherapiwtig, ar lefel leol a chenedlaethol.”

Parchus iawn

Dywedodd Jessica Castle, Cyfarwyddwr Gweithrediadau’r Bwrdd Clinigol Gwasanaethau Arbenigol: “Roedden ni’n falch iawn o glywed bod Ronak wedi ennill y digwyddiad cenedlaethol hwn a hoffem ni i gyd ei longyfarch ar y cyflawniad gwych hwn.

“Mae’n aelod uchel ei barch a gwerthfawr o dîm y Niwrowyddorau sydd wedi gweithio i’r adran ers peth amser ac sydd wedi ymgymryd â swydd Cymrawd Addysgu Niwroleg gyda ni yn ddiweddar.”

Am ragor o wybodaeth am yr NRU a’r Uned (BRAIN) , sydd wedi’i lleoli ym Mhrifysgol Caerdydd, ewch i: https://brainwalesprd.wpengine.com/neuroscience-research-unit/

Mae ffilm newydd anhygoel yn dangos yr ymennydd dynol mewn manylder digyffelyb, diolch i bartneriaeth rhwng Prifysgol Caerdydd a Siemens Healthineers.

Sganiwyd ymennydd Gohebydd Meddygol y BBC, Fergus Walsh, yng Nghanolfan Delweddu Ymchwil yr Ymennydd Prifysgol Caerdydd (CUBRIC) gan ddefnyddio sganiwr MRI mwyaf pwerus Ewrop – y Magnetom Skyra Connectom 3T.

Rendro sinematig

Defnyddiodd Siemens Healthineers y data sgan i gynhyrchu delweddau anhygoel o ymennydd Fergus trwy addasu techneg a ddefnyddir yn y diwydiant ffilm a elwir yn rendro sinematig. Mae’r delweddau hyn yn rhoi golwg newydd syfrdanol ar y llwybrau a gymerir gan y mater gwyn, gan ddatgelu’r set gymhleth o gysylltiadau sy’n sail i swyddogaeth yr ymennydd.

Gwirfoddolwr arall i gael ei sganio oedd Sian Rowlands sydd â sglerosis ymledol. Mae sganiau confensiynol yn dangos briwiau – ardaloedd o ddifrod – yn glir yn ymennydd cleifion MS. Ond gall y sgan uwch, sy’n dangos dwysedd axonaidd, helpu i esbonio sut mae’r briwiau’n effeithio ar lwybrau modur a gwybyddol – a all sbarduno problemau symud a blinder eithafol Sian.

Dywedodd yr Athro Derek Jones, Cyfarwyddwr CUBRIC:

“Mae’r manylder anhygoel a ddangosir yn y sganiau hyn yn tynnu sylw at y posibiliadau sydd ar gael i dîm talentog CUBRIC sydd bellach â mynediad at yr offer mwyaf datblygedig o’i fath yn y byd.

“Bydd y sganiwr microstrwythurol yn cael ei ddefnyddio ar gyfer ymchwil a fydd o bosibl yn cael effaith gadarnhaol ddofn ar fywydau pobl ledled y byd…”

“Yn CUBRIC rydym yn edrych i ddarparu mewnwelediadau digynsail i achosion cyflyrau niwrolegol a seiciatrig fel dementia, sgitsoffrenia a sglerosis ymledol, yn ogystal â deall sut mae’r ymennydd arferol ac iach yn gweithio.” Yr Athro Derek Jones, Cyfarwyddwr CUBRIC

Mae CUBRIC yn dwyn ynghyd arbenigedd sydd wedi sefydlu Prifysgol Caerdydd fel un o dair prifysgol orau’r DU ar gyfer Seicoleg, Seiciatreg a Niwrowyddoniaeth, ochr yn ochr â phrifysgolion Rhydychen a Chaergrawnt.

Yr offer niwrodelweddu gorau yn y byd

Mae’r Ganolfan gwerth £44 miliwn, a ddyluniwyd gan y cwmni pensaernïaeth a thechnoleg byd-eang IBI Group, ac a adeiladwyd gan y cwmni adeiladu BAM, bedair gwaith yn fwy na chyfleusterau ymchwil delweddu ymennydd blaenorol y Brifysgol. Mae’n gartref i’r offer niwroddelweddu gorau yn y byd i helpu i ddatrys dirgelion yr ymennydd dynol.

Mae’r cyfleuster newydd wedi cael ei ariannu’n rhannol gan y Cyngor Ymchwil Peirianneg a Gwyddorau Ffisegol (EPSRC), Cronfa Datblygu Rhanbarthol Ewrop drwy Lywodraeth Cymru, y Cyngor Ymchwil Feddygol (MRC), Ymddiriedolaeth Wellcome, Llywodraeth Cymru a Sefydliad Wolfson.

Gyda’i gilydd, mae’r buddsoddiadau hyn yn cefnogi arloesedd mewn ymchwil delweddu’r ymennydd o’r radd flaenaf, gan gynnwys creu swyddi ymchwil medrus iawn yng Nghymru.

Mae Canolfan Delweddu Ymchwil yr Ymennydd Prifysgol Caerdydd (CUBRIC) yn un o ddim ond pedwar prosiect sydd wedi cyrraedd y rhestr fer ar gyfer Medal Aur Pensaernïaeth yr Eglwys Genedlaethol eleni.

Mae’r Fedal Aur am Bensaernïaeth yn cydnabod pwysigrwydd pensaernïaeth yng nghultur y genedl ac yn dathlu’r safonau uchaf o ddylunio pensaernïol yn y wlad.

Datgelwyd y rhestr fer o bedwar prosiect adeiladu, wedi’u lleoli ledled Cymru, mewn derbyniad a gynhaliwyd gan yr Eglwys Genedlaethol Cymru ac a gefnogwyd gan Gomisiwn Dylunio Cymru a Chymdeithas Frenhinol y Penseiri.

Ar ôl trafod ymhellach dros y mis nesaf, mae’n bosibl y bydd un o’r adeiladau ar y rhestr fer yn cael ei ddyfarnu â’r Fedal Aur am Bensaernïaeth ar 5 Awst 2017 yn yr Eglwys Genedlaethol yn Ynys Môn.

Mae CUBRIC, a ddyluniwyd gan y Grŵp IBI byd-eang, eisoes wedi ennill llu o wobrau gan gynnwys Prosiect y Flwyddyn a Dylunio trwy Arloesi yng Ngwobrau RICS 2017 a gwobr adeiladau gwyddoniaeth fawr yng Ngwobrau S-Lab 2017.

Mae CUBRIC yn gartref i gyfleusterau sganio MRI pwerus, offer ysgogi’r ymennydd, labordai cysgu, swyddfeydd modern a mannau torri allan.

Agorwyd y cyfleuster gwerth £44 miliwn yn swyddogol gan Ei Mawrhydi y Frenhines yn 2016.

Mae tîm Fluoxetine, Learning and Memory in Epilepsy (FLAME) Prifysgol Caerdydd yn gwahodd pobl ag epilepsi llabed amserol mesial (TLE) i gymryd rhan mewn astudiaeth ymchwil.

Mae’r treial yn archwilio triniaeth bosibl i wella anawsterau dysgu a chofio mewn pobl yr effeithir arnynt gan TLE, problem gyffredin i unigolion sy’n byw gyda’r cyflwr hwn.

Ar hyn o bryd nid oes unrhyw driniaethau ar gael i frwydro yn erbyn problemau dysgu a chof mewn TLE. Rydyn ni’n gwybod bod celloedd ymennydd newydd yn cael eu ffurfio’n gyson (niwrogenesis) yn hippocampus yr ymennydd, sy’n bwysig ar gyfer dysgu a chofio. Rydym hefyd yn gwybod bod llai o niwrogenesis mewn pobl â TLE difrifol, a allai helpu i esbonio rhai o’r anawsterau y mae cleifion yn eu hadrodd.

Nodau ymchwil

Mae ymchwil blaenorol wedi dangos y gall meddyginiaeth a ddefnyddir yn helaeth o’r enw fluoxetine adfer cynhyrchiad celloedd newydd yn yr ymennydd. Gall hefyd adfer y gallu i ddysgu tasg ddysgu anodd mewn model anifail o epilepsi’r llabed amserol sy’n dangos yr un patrymau o broblemau dysgu a chof a welir mewn pobl â TLE.

Mae FLAME yn archwilio a all fluoxetine wella dysgu a chof mewn ffordd debyg mewn cleifion â TLE.

Rhwng nawr a mis Chwefror 2018, mae tîm FLAME yn anelu at recriwtio hyd at 20 o gleifion â TLE i gymryd rhan yn y treial hwn. Bydd gwirfoddolwyr sydd â diddordeb yn cael eu gwahodd i fynychu Ysbyty Prifysgol Cymru (UHW) ar gyfer asesiad cymhwysedd cychwynnol, a fydd yn cynnwys prawf gwaed, holiaduron a sgan MRI. Yna bydd cyfranogwyr addas yn cael eu gwahodd i gwblhau cyfres o dasgau dysgu a chofio ym Mhrifysgol Caerdydd cyn ac ar ôl cwrs dau fis o driniaeth fluoxetine.

Mae tri seren dalentog sy’n dod i’r amlwg ym maes MRI microstrwythurol wedi sicrhau cymrodoriaethau uchel eu bri i astudio yng Nghanolfan Ymchwil Delweddu’r Ymennydd Prifysgol Caerdydd (CUBRIC).

Bydd Maxime Chamberland (Prifysgol Sherbrooke, Quebec), Erika Raven (Prifysgol Georgetown, Washington DC), a Chantal Tax (Canolfan Feddygol Utrecht, Utrecht) yn dechrau eu cymrodoriaethau eleni yn y ganolfan newydd ei hadeiladu, o’r radd flaenaf.

Dywedodd yr Athro Derek Jones, mentor i’r tri Chymrawd:

“Rwyf wrth fy modd â llwyddiant a safon uchel y tri Chymrawd hyn, ac yn benodol, eu bod wedi dewis dal eu Cymrodoriaethau yn CUBRIC yn y cam pwysig hwn yn eu datblygiad gyrfa…”

“Rwy’n gyffrous am y cynigion ymchwil gan bob un o’r Cymrodyr, ac yn edrych ymlaen yn fawr at weithio gyda phob un ohonyn nhw yma mewn CUBRIC sy’n gynyddol ryngwladol!” Yr Athro Derek Jones, Cyfarwyddwr CUBRIC

Arbenigedd blaenllaw yn y byd

Sicrhaodd Dr Chamberland Gymrodoriaeth gan Gyngor Peirianneg a Gwyddorau Ymchwil Gwyddorau Naturiol (NSERC) Canada i ddatblygu offer cyflym a rhyngweithiol ar gyfer archwilio ffibrau’r ymennydd a chysylltedd yr ymennydd, a chafodd ei osod yn gyntaf allan o’i rownd ymgeisio. Dywedodd:

“Fel gwyddonydd cyfrifiadurol, mae gen i ddiddordeb mewn datblygu dulliau arloesol a fydd yn y pen draw yn gwella canlyniad niwrolawdriniaeth. Er bod llawer o ganolfannau yn y byd, dewisais CUBRIC yn ofalus fel y sefydliad cynnal ar gyfer fy mhrosiect ymchwil arfaethedig…”

“O ystyried ei harbenigedd blaenllaw yn y byd, ynghyd ag offer blaenllaw yn y byd, CUBRIC yw’r amgylchedd perffaith i ddatblygu fy ngyrfa a gweithio gyda’r data niwroddelweddu gorau posibl i archwilio terfynau’r hyn a allai fod yn bosibl yn yr ymennydd dynol.”
Dr Maxime Chamberland, Prifysgol Sherbrooke, Quebec

Sganiwr MRI Connectom cyntaf yn Ewrop

Sicrhaodd Dr Tax Gymrodoriaeth Rubicon gan Sefydliad Ymchwil Wyddonol yr Iseldiroedd (NWO), a ddaeth yn gyntaf yn ei rownd unwaith eto, am ei chynnig i fanteisio ar raddiannau cryf iawn mewn MRI aml-fodal ar gyfer asesu microstrwythur mater gwyn. Dywedodd:

“Mae gen i angerdd dros ddatod strwythur yr ymennydd. Mae’r offer unigryw a’r amgylchedd academaidd amlddisgyblaethol yn CUBRIC yn ddelfrydol ar gyfer adeiladu ar y profiad a’r offer o fy PhD mewn MRI trylediad…”

“Mae CUBRIC hefyd yn gartref i’r sganiwr MRI Connectom cyntaf yn Ewrop. Wedi fy ysgogi gan botensial y system hon, arbenigedd fy ngoruchwyliwr yr Athro Derek Jones, a’r tebygrwydd rhwng fy niddordebau a’r llinellau ymchwil yn CUBRIC, dewisais CUBRIC i ddal fy Nghymrodoriaeth.” Dr Chantal Tax, Canolfan Feddygol Utrecht, Utrecht

Cydweithrediad ymchwil UDA-DU

Enillodd Dr Raven yr unig Gymrodoriaeth ryngwladol Marshall Sherfield o’r Unol Daleithiau i edrych ar gynnwys haearn meinwe’r ymennydd, a sut mae hyn yn ymwneud â gwybyddiaeth. Dywedodd:

“Mae cyfleusterau CUBRIC yn anhygoel, ac rwy’n gyffrous i ddysgu gan y cynulliad mawr o arbenigwyr sy’n ffurfio’r grŵp…”

“Cenhadaeth fy nghymrodoriaeth yw hyrwyddo cydweithio ymchwil rhwng yr Unol Daleithiau a’r DU. Mae CUBRIC wedi bod yn weithgar iawn wrth gynnal cyfarfodydd rhyngwladol, siaradwyr nodedig, a digwyddiadau cymunedol lleol fel y gemau ymennydd. Rwy’n credu y bydd hwn yn lle ardderchog ar gyfer twf academaidd, a chwrdd â chydweithwyr newydd.” Dr Erika Raven, Prifysgol Georgetown, Washington DC

Wedi’i lleoli ar Gampws Arloesi Prifysgol Caerdydd, mae Canolfan Delweddu Ymchwil yr Ymennydd yn gartref i gyfuniad o offer niwroddelweddu sy’n unigryw yn Ewrop, gan ganiatáu i’r Brifysgol hyrwyddo ei hymchwil flaenllaw yn y byd a’i henw da fel un o dair Prifysgol orau’r DU ar gyfer Seicoleg, Seiciatreg a Niwrowyddoniaeth.

Roedd y Gwas Sifil wedi ymddeol Pam Thomas, 74 oed ac o Gaerdydd, yn briod gyda dau o blant cyn iddi ddod yn ymwybodol bod y cyflwr niwroddirywiol etifeddol ac anwelladwy ar hyn o bryd, clefyd Huntington, yn rhedeg yn ei theulu.

Ar ôl gwylio ei modryb a’i mam yn datblygu symptomau’r anhwylder, mae Pam bellach wedi penderfynu nodi Wythnos Ymwybyddiaeth Clefyd Huntington (HD) (15-21 Mai) trwy siarad am ei hofnau ei hun o etifeddu a throsglwyddo’r cyflwr angheuol hwn.

“Cafodd chwaer hŷn fy mam, Sylvia, ddiagnosis o gorea Huntington – fel y’i gelwid bryd hynny – pan oedd hi yn ei 50au,” cofiodd Pam.

“Er bod y teulu’n ymwybodol bod gan fy modryb ryw anhwylder meddwl, doedden ni ddim yn gwybod yr achos ar y pryd. Dangosodd fy mam Grace, a oedd dair blynedd yn iau na Sylvia, arwyddion o ymddygiad rhyfedd hefyd ond nid mor amlwg â fy modryb.”

Anhwylder etifeddol

Ddegawd ar ôl diagnosis Sylvia, fe wnaeth tîm o Brifysgol Caerdydd dan arweiniad yr Athro Harper olrhain aelodau eraill o deulu Pam. Roedd y tîm yn y broses o sefydlu cronfa ddata i fonitro natur etifeddol HD – rhagflaenydd i brosiect ‘Cofrestru’ y Brifysgol.

“Rwy’n cofio cael fy ngwahodd i gyfarfod yn nhŷ fy nhad gyda meddyg, nyrs a gweithiwr cymdeithasol,” meddai Pam. “Roedd y wybodaeth a roddwyd i ni’r diwrnod hwnnw yn syfrdanol ac yn ein gadael ni’n ddryslyd, yn ddryslyd ac yn ofidus.

Mae’r clefyd yn cael ei achosi gan un genyn diffygiol sy’n ymosod ar system nerfol ganolog yr ymennydd ac yn arwain at y person yn cael trafferth gyda thasgau bob dydd yr oeddent yn arfer eu cymryd yn ganiataol fel symudiad, meddwl a theimlo sylfaenol.

“Er bod y tîm yn gefnogol iawn, roedd hi’n anodd ei ddeall i gyd ar unwaith. Y diwrnod canlynol, ymwelais i a fy nhad â’r llyfrgell ganolog i gael cymaint o wybodaeth ag y gallem am yr anhwylder HD, sy’n anhysbys iawn.”

Mae gan bob plentyn rhiant â HD siawns o 50% o etifeddu’r genyn; nid yw’n hepgor cenhedlaeth, felly os bydd plentyn yn profi’n bositif byddant, ar ryw adeg, yn datblygu’r clefyd. Mae fel taflu darn arian genetig.

‘Cwmwl tywyll o bryder’

“Fy nhad oedd yn dioddef y baich o ofalu am fy mam gartref nes iddo fynd yn ormod iddo,” meddai Pam. “Bu farw pan oedd hi’n 70 oed yng nghartref nyrsio Tŷ Nazareth. Roeddwn i wedi bod yn gweithio’n llawn amser ac yn magu fy nau o blant fy hun yn ystod y cyfnod hwn.

“Am nifer o’r blynyddoedd hyn roeddwn i’n aelod gweithgar o Gymdeithas Clefyd Huntington , er i hyn ddod i ben ar ôl marwolaeth fy mam.”

Ar ôl darganfod goblygiadau genetig pryderus clefyd Huntington, gwnaeth Pam y penderfyniad i gael ei sterileiddio i sicrhau na fyddai’n trosglwyddo’r genyn.

“Mae gwybod y gallai salwch etifeddol anwelladwy fodoli yn ein genynnau yn bendant yn taflu cysgod o ansicrwydd dros ein bywydau,” meddai Pam. “Mae penderfyniadau bywyd a ddylai fod yn gyffrous fel cael plant yn y dyfodol yn dod yn sydyn yn fater i’w ystyried yn ofalus.

“Mae pob teulu’n wahanol, ond gall diagnosis positif o HD pan fydd gennych blant eisoes arwain at oes o bryder go iawn.

“Penderfynais beidio â chymryd y prawf HD, sy’n golygu fy mod i’n dal i gael fy dosbarthu fel ‘mewn perygl’, ond wrth i fwy o amser fynd heibio mae’r cwmwl tywyll o bryder yn lleihau.”

‘Mae camddiagnosis yn her gyda HD’

Ymchwil Uned BRAIN

Y llynedd, daeth Pam yn rhan o astudiaeth Enroll dan arweiniad pwyllgor BRAIN Involve Prifysgol Caerdydd, sy’n dwyn ynghyd gleifion, gofalwyr ac academyddion i lunio ymchwil arloesol i glefydau niwrolegol a niwroddirywiol.

“Y rhan orau o’r daith hon yw gwybod nawr y dylai’r genyn ddiflannu yn ein teulu,” meddai Pam.

Mae gwaith Dr Hannah Furby yn canolbwyntio ar glefyd Huntington, clefyd niwroddirywiol etifeddol iawn, nad oes iachâd ar ei gyfer ar hyn o bryd.

Fe’i nodweddir gan ddirywiad gwybyddol, colli rheolaeth echddygol a symptomau seiciatrig, ac mae’n effeithio ar tua 7,000 o bobl yng Nghymru a Lloegr.

“Nod fy ymchwil yw nodi ymyriadau therapiwtig a allai atal neu leihau dioddefaint pobl sydd wedi cael diagnosis o glefyd Huntington (HD)” meddai Hannah, sy’n defnyddio delweddu cyseiniant magnetig (MRI) i ddarganfod biomarcwyr perthnasol y clefyd, megis newidiadau ym microstrwythur y mater gwyn a llif gwaed yr ymennydd.

“Rwy’n defnyddio’r dulliau hyn i weld a yw ymyriadau therapiwtig, fel hyfforddi’r ymennydd, neu ffactorau ffordd o fyw, fel gweithgaredd corfforol, yn arwain at newidiadau cynnil yn yr ymennydd a all arwain at welliant yn rhai o symptomau’r cyflwr.”

“Ar hyn o bryd, rwy’n ymchwilio i weld a all cwblhau rhaglen hyfforddi ymennydd cyfrifiadurol yn y cartref arwain at welliannau mewn gwybyddiaeth sy’n gysylltiedig â chlefydau, ac a yw hyn yn awgrymu gwell swyddogaeth fiolegol.”

“Ar hyn o bryd nid oes iachâd ar gyfer HD. Er bod rhai treialon cyffuriau addawol ar y gweill, mae angen treialon clinigol pellach ar y rhain mewn bodau dynol. Yn y cyfamser, mae’n bwysig parhau i chwilio am ffyrdd o wella’r prognosis neu ohirio dilyniant y clefyd, felly mae gen i ddiddordeb mewn a allai ymyriadau cartref fel gweithgaredd corfforol a hyfforddiant ymennydd helpu.”

MRI heb ei ddefnyddio’n ddigonol mewn ymchwil i glefyd Huntington

O’i gymharu ag anhwylderau niwroddirywiol eraill fel Clefyd Alzheimer, ychydig iawn o ymchwil MRI sy’n digwydd ar hyn o bryd ym maes Clefyd Huntington.

Er bod ei gyffredinolrwydd yn llawer llai (dim ond 1 mewn 10,000 o bobl), gall deall sut mae effeithiau gwenwynig y genyn huntingtin mwtant yn arwain at niwroddirywiad ein helpu i ddeall y broses o niwroddirywiad mewn clefydau eraill.

“Mae clefyd Huntington yn unigryw gan ein bod wedi nodi’r genyn sy’n ei achosi. Mae hwn yn enyn dominyddol, sy’n golygu os oes gan riant y clefyd, bydd gan eu plant siawns o 50% o gael HD eu hunain,” eglura Hannah.

Gan ei bod hi’n bosibl cael profion DNA rhagfynegol, mae hyn yn rhoi cyfle prin i ymchwilwyr asesu pobl yn gynharach mewn bywyd, cyn i symptomau ddechrau, pan fydd gan y therapïau hyn y siawns fwyaf o wella prognosis. Gellir defnyddio olrhain yr un cleifion dros amser gan ddefnyddio technegau fel MRI i nodi newidiadau cynnil yn yr ymennydd a allai ddigwydd, hyd yn oed cyn gweld unrhyw symptomau ymddygiadol.

Mae ymchwilydd arloesol ym Mhrifysgol Caerdydd yn gobeithio chwalu’r stigma sy’n ymwneud â chlefyd Huntington yn ystod ymgyrch wythnos ymwybyddiaeth HD eleni.

Mae Dr Emma Yhnell , Cymrawd Ymchwil yn Sefydliad Ymchwil Niwrowyddorau ac Iechyd Meddwl (NMHRI) y Brifysgol, yn annog academyddion a’r gymuned i dynnu sylw at bwysigrwydd ymchwil wrth frwydro yn erbyn y cyflwr hwn sydd ar hyn o bryd yn anwelladwy.

Yn wahanol i unrhyw anhwylder niwroddirywiol arall, mae clefyd Huntington (HD) yn cael ei achosi gan un genyn diffygiol sy’n ymosod ar y system nerfol ganolog a gall yn y pen draw effeithio ar allu person i symud, meddwl, siarad, teimlo a bwyta’n annibynnol.

Cyflwr etifeddol yw hwn, ac mae gan bob plentyn i riant sydd â HD siawns o 50% o etifeddu’r genyn; nid yw’n hepgor cenhedlaeth, felly os bydd plentyn yn profi’n bositif, byddant, ar ryw adeg, yn datblygu’r clefyd. Mae fel taflu darn arian genetig.

Trefnir yr ymgyrch flynyddol gan yr elusen genedlaethol, Cymdeithas Clefyd Huntington , sy’n cefnogi unigolion yr effeithir arnynt gan HD a’u teuluoedd.

Yn rhy aml, mae geneteg yn cael ei hanwybyddu

“Natur etifeddol HD sy’n ei gwneud mor bryderus i gynifer o deuluoedd,” meddai Dr Yhnell.

“Mae tua 28,480 o bobl yn byw gyda risg genetig uchel o etifeddu HD yng Nghymru a Lloegr. Eto i gyd, yn rhy aml mae goblygiadau genetig y cyflwr hwn yn cael eu hanwybyddu ac mae HD yn aml yn cael ei gamgymryd am anhwylderau eraill sy’n gysylltiedig â symudiad fel clefyd Parkinson.

“Nid yr effeithiau corfforol yn unig all fod mor niweidiol i fywyd person – gall HD adael pobl yn teimlo’n ynysig, yn unig ac angen gofal ychwanegol, sydd yn ei dro yn rhoi straen ychwanegol ar deuluoedd. Gobeithiwn y bydd ymgyrch ymwybyddiaeth y mis hwn yn helpu i chwalu’r stigma a’r camsyniadau ynghylch clefyd Huntington a chodi ymwybyddiaeth o’r cyflwr.”

Mae natur yr anhwylder hwn yn golygu ei fod yn niweidio celloedd nerf yn yr ymennydd, gyda’r anaf yn gwaethygu’n raddol dros amser ac yn effeithio ar bopeth o symudiad a gwybyddiaeth person (canfyddiad, ymwybyddiaeth, meddwl, barn) i ymddygiad.

Cyfieithu ymchwil o bapur i gleifion

Ar ôl cwblhau ei PhD mewn ymchwil i glefyd Huntington ym mis Rhagfyr 2015, sicrhaodd Dr Yhnell gymrodoriaeth Ymchwil Iechyd a Gofal Cymru gystadleuol i gyfieithu ei chanfyddiadau cyn-glinigol i gleifion sy’n cael eu heffeithio gan HD.

“Mae gweithio’n agos gyda chleifion yn rhan allweddol o fy rôl ac rwy’n dwlu ar y teimlad y gallaf wneud gwahaniaeth gwirioneddol ym mywydau pobl,” parhaodd Dr Yhnell.

“Nod fy ymchwil yw dod o hyd i therapïau ac ymyriadau newydd i helpu pobl sy’n byw gyda’r anhwylder ymennydd llethol hwn.

“Mae’r diffyg genyn sengl yng nghlefyd Huntington yn golygu ein bod ni’n gwybod yn union ble mae’r diffyg yn digwydd a gallwn ni dargedu’r genyn wrth ymchwilio i wahanol therapïau, boed yn gemau hyfforddi’r ymennydd, gwaith geneteg neu strategaethau ymarfer corff.

“Un o’r therapïau rwy’n ymchwilio iddo yw defnyddio gemau cyfrifiadurol i wella sgiliau meddwl mewn cleifion sy’n cael eu heffeithio gan HD. Er bod gemau ymennydd wedi cael eu defnyddio mewn clefydau ymennydd eraill fel clefyd Parkinson a chlefyd Alzheimer yn y gorffennol, dyma’r tro cyntaf i astudiaethau mewn pobl â HD ddigwydd ac mae fy ymchwil cyn-glinigol yn dangos potensial da i fynd â hyn ymhellach.

“Does dim teimlad gwell na chael canlyniadau arbrawf rydych chi wedi bod yn gweithio arno ers dwy flynedd o’r diwedd. Yn bwysicach fyth, rwy’n credu bod yr ymchwil hon o’r pwys mwyaf i wella bywydau miloedd o deuluoedd ledled y wlad.”

Diogelu cenedlaethau’r dyfodol

Trefnir yr ymgyrch ymwybyddiaeth gan yr elusen genedlaethol, Cymdeithas Clefyd Huntington, sy’n annog y genedl i uwchlwytho lluniau cyfryngau cymdeithasol o’u tai wedi’u ‘goleuo’ â chanhwyllau a llusernau i dynnu sylw at yr angen am ymchwil i HD.

Ychwanegodd Dr Yhnell, sydd ar restr o fenywod Cymru sydd ar flaen y gad o ran arloesi gwyddonol: “Mae pobl yr effeithir arnynt gan HD yn aml yn dweud wrthyf fod cymryd rhan yn ein hymchwil yn rhoi ymdeimlad iddynt o fuddsoddi yn y gwaith o ddiogelu cenedlaethau’r dyfodol.

“Nid yn unig i’r gymuned ehangach, ond i’w teuluoedd yn y dyfodol a allai gario’r genyn. Gall y gwaith fod yn anhunanol i’r cyfranogwr ac i mi fy hun fel ymchwilydd.

“P’un a oes gennych brofiad personol o HD neu os oes gennych ddiddordeb mewn codi ymwybyddiaeth o’r cyflwr anhysbys hwn, rydym yn annog pawb i ymweld â gwefan Prifysgol Caerdydd i ddysgu mwy am ein hymchwil a allai newid bywydau.”

Mae Canolfan MRC Prifysgol Caerdydd ar gyfer Geneteg a Genomeg Niwroseiciatrig yn rhedeg Grŵp Cynnwys Pobl Cymru ar gyfer Clefyd Huntington, sy’n cynnwys pobl yr effeithir arnynt gan yr anhwylder, eu teuluoedd a’u gofalwyr. Mae’r grŵp yn gweithio i wella ymchwil, cyfathrebu a hyfforddiant, ac fe’i cefnogir gan Gynnwys Pobl, sefydliad sydd wedi ymrwymo i annog cyfranogiad gweithredol cleifion mewn ymchwil iechyd a gofal cymdeithasol yng Nghymru.

• I gael rhagor o wybodaeth am waith NMHRI Prifysgol Caerdydd ar hyfforddiant gwybyddol yng nghlefyd Huntington, cysylltwch ag nmhricomms@cardiff.ac.uk neu anfonwch drydar at y ganolfan @neurosciencecu .

Mae Prifysgol Caerdydd yn falch o gyhoeddi cynlluniau i gynnal gweithdrefn trawsblannu celloedd bonyn a allai fod o fudd i bobl yr effeithir arnynt gan glefyd Huntington (HD) yng Nghymru.

Dechreuodd yr Uned Atgyweirio’r Ymennydd a Niwrotherapiwteg Mewngreuanol (BRAIN) Wythnos Ymwybyddiaeth Clefyd Huntington (15-21 Mai) drwy ddatgelu ei bwriad i gyflawni’r cyntaf o’i gweithdrefnau arloesol erbyn diwedd y flwyddyn hon.

Nod y llawdriniaeth yw defnyddio technolegau uwch i gyflwyno celloedd bonyn i gleifion sy’n byw gyda HD – anhwylder niwroddirywiol etifeddol sy’n ymosod ar y system nerfol ganolog – yn y gobaith o arafu datblygiad symptomau.

Yn wahanol i unrhyw anhwylder niwroddirywiol arall, mae clefyd Huntington yn cael ei achosi gan un genyn diffygiol, sydd ar hyn o bryd yn anwelladwy ac yn effeithio ar bopeth o symudiad person i’w deimladau a’u prosesau meddwl.

Dyfarnwyd Cronfa Bontio Gwyddorau Bywyd i Athro Niwrolawdriniaeth Swyddogaethol yn yr Uned (BRAIN) William Gray i gynnal y weithdrefn newydd, a fydd yn asesu effeithiolrwydd system gyflenwi newydd mewn trawsblannu celloedd bonyn, mewn tri chlaf â chlefyd Huntington erbyn mis Mawrth 2018. Bydd y system gyflenwi yn seiliedig ar y dechnoleg cyflenwi cyffuriau a ddatblygwyd gan Renishaw plc.

Dyma fydd yr ail dro i’r Brifysgol gydweithio â’r cwmni peirianneg a thechnoleg wyddonol blaenllaw yn y byd, Renishaw, y gwnaeth ei dechnoleg neuromate ^® hefyd alluogi’r Athro Gray i gyflawni’r niwrolawdriniaeth epilepsi â chymorth robot gyntaf erioed yng Nghymru yn gynharach eleni.

Gobeithir y bydd y datblygiad diweddaraf hwn yn gam nesaf ar lwybr y Brifysgol tuag at ddod yn ganolfan ragoriaeth ar gyfer datblygu a chyflwyno therapïau newydd ar gyfer atgyweirio’r ymennydd mewn clefydau niwroddirywiol.

“Mae’r driniaeth yn nodi cam nesaf yn ein brwydr i frwydro yn erbyn effeithiau llethol yr anhwylder hwn sydd ar hyn o bryd yn anwelladwy,” meddai’r Athro Gray.

“Er efallai na fydd mesuradwyedd llwyddiant y llawdriniaeth yn glir am fwy na blwyddyn ar ôl y trawsblaniad, rydym yn obeithiol y gallai'r driniaeth gyfrannu'n sylweddol at ddatblygiad hirdymor therapïau i filoedd o bobl sy'n byw gyda chlefyd Huntington.” Yr Athro William Gray Athro Niwrolawdriniaeth Swyddogaethol, Niwrowyddoniaeth ac Ymchwil Iechyd Meddwl

Dywedodd Cyfarwyddwr Ymchwil Iechyd a Gofal Cymru, Jon Bisson:

“Rwyf wrth fy modd yn gweld BRAIN yn chwarae rhan mor hanfodol wrth yrru therapïau newydd i ymarfer clinigol. Mae’r uned yn un o nifer o ganolfannau ac unedau ymchwil a gydnabyddir yn rhyngwladol yng Nghymru, gan gael effaith gadarnhaol ar iechyd a lles pobl Cymru.”

Ychwanegodd Paul Skinner, Rheolwr Cyffredinol Cynhyrchion Niwrolegol yn Renishaw:

“Rydym yn falch bod arbenigedd Renishaw mewn peirianneg yn parhau i gefnogi ymchwil arloesol yn Ysbyty Prifysgol Cymru. Mae’n gyffrous bod yn rhan o gydweithrediad sy’n gweld peirianneg fanwl ac ymarfer llawfeddygol arloesol yn gweithio mewn synergedd i wella canlyniadau cleifion.”

Heddiw yw dechrau Wythnos Ymwybyddiaeth Clefyd Huntington, ymgyrch i gynyddu proffil cyflwr sy’n cael ei gamddeall yn fawr.

Drwy gydol yr wythnos rydym yn bwriadu cyhoeddi cyfres o astudiaethau achos sy’n tynnu sylw at yr amrywiaeth o ymchwil i glefyd Huntington sy’n digwydd yn y Brifysgol, y gwyddonwyr sy’n cynnal yr ymchwil, a’r effaith y gall y clefyd ei chael ar fywydau pobl.

Clefyd Huntington

Anhwylder etifeddol yw clefyd Huntington, cyflwr niwroddirywiol nad yw’n adnabyddus iawn a achosir gan un genyn diffygiol sy’n ymosod ar system nerfol ganolog yr ymennydd, gyda difrod yn effeithio ar allu person i siarad, cerdded a theimlo.

Yn ôl Cymdeithas Clefyd Huntington, elusen genedlaethol sy’n cefnogi pobl sydd wedi’u heffeithio gan HD, mae tua 28,480 o bobl yn byw gyda risg genetig uchel o etifeddu clefyd Huntington yng Nghymru a Lloegr.

Mae gan blentyn sydd â rhiant HD siawns o 50% o etifeddu’r genyn sy’n achosi’r anhwylder hwn sydd ar hyn o bryd yn anwelladwy. Nid yw’n hepgor cenhedlaeth, a bydd plentyn sy’n profi’n bositif am HD, ar ryw adeg, yn datblygu symptomau’r clefyd.

Codi proffil ymchwil Huntington

Yr wythnos hon byddwn yn archwilio’r ymchwil MRI sy’n cael ei chynnal gan Dr Hannah Furby, y gwaith gwybyddol sy’n cael ei arwain gan Dr Emma Yhnell a’r ymchwil celloedd bonyn sy’n cael ei chynnal gan Jasmine Donaldson, myfyrwraig PhD dan oruchwyliaeth yr Athro Lesley Jones.

Byddwn hefyd yn defnyddio Twitter i dynnu sylw at ein hymchwil, y ffeithiau am glefyd Huntington a rhywfaint o’r gefnogaeth sydd ar gael i deuluoedd sydd â’r cyflwr. Gallwch naill ai ddilyn ein hymgyrch ar @neurosciencecu neu gadw i fyny â’r ymgyrch ehangach gan ddefnyddio #HDawarenessweek .